Đây là bài viết của anh phiên dịch cho đoàn khi sang Osaka. Anh dịch rất hay và ấn tượng, làm cho việc học hành lại càng dễ hơn. Cả đoàn thán phục trí nhớ của anh khi anh chỉ cần note ít mà có thể truyền đạt cả một bài trình bày dài của mọi người. Đây là một bài "lan man ký sự" của anh về chữ "NHỚ". ^_^

Bài viết cuối năm tặng Bùi Đức Chương và các bạn học viên ENPV2009

“Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương”
(Ca dao)

“Nhớ” trong tiếng Việt sang tiếng Anh, tùy mạch văn, được dịch thành “miss” hoặc “memorize”. Tiếng Việt phong phú đại từ nhân xưng nên cùng một câu “I miss you” sẽ thành “Anh nhớ em, con nhớ mẹ, cháu nhớ bà, tao nhớ mày”.....và cứ thế dài ra tùy quan hệ giữa hai người trong câu chuyện nhung nhớ ấy. Thuở mới biết yêu tôi thường hay nghe câu “em nhớ cưng quá hà” dù chỉ cách có một đêm không gặp. Thế thì “nhớ” là gì nhỉ? Có một định nghĩa nào cho từ này đầy đủ với tất cả mọi người và mọi trường hợp không? Chắc chắn là không. Bao nhiêu từ điển bao nhiêu câu ví dụ cũng không thể miêu tả trọn vẹn nỗi nhớ của riêng mỗi người dù rằng nói thành lời cũng chỉ là “I miss you” mà thôi. Lại còn nhớ quê nhà, nhớ gia đình, nhớ người yêu, nhớ kẻ ghét, nhớ đòn đau, nhớ tình đầu, nhớ ngày xưa, nhớ kỷ niệm....Chỉ mặt định danh được nhớ đối tượng nào rồi lại còn mức độ nữa: nhớ mông lung, nhớ quay quắt, nhớ man mác, nhớ mài mại, nhớ mang máng.... hoặc trần trụi hơn nữa là “nhớ....thấy mẹ luôn”. Và một khi hết cách để bày tỏ nỗi nhớ, người ta có thể học theo Bùi Chí Vinh để “hét lên “nhớ quá” một mình nghe chơi”.

Tiếng Nhật không có từ diễn tả “nhớ” như tiếng Việt hoặc tiếng Anh. Người Nhật chỉ nói “anataga inakute sabishii” (Không có cưng, em buồn) hoặc giả “aenakute sabishii ne” (Không gặp được cưng, em buồn lắm). Diễn nôm một cách ướt át như vậy vẫn thấy tiếng Nhật không sao nói được cái sự “nhớ = miss” như tiếng Việt, tiếng Anh. “Nhớ” trong “trí nhớ” và họ hàng với “ký ức, tưởng nhớ, kỷ niệm” trong tiếng Anh là “memory” được “động từ hóa” thành “memorize” rồi thành danh từ với “memorization” hoặc “memorizing” nhưng với dân IT thì RAM hoặc ROM có lẽ là những dạng “memory” gần gũi, quen thuộc hơn. Chẳng cứ gì phải là dân IT, “thời a còng” ngày nay, người người, nhà nhà quen với USB Memory – thẻ nhớ.

Chuyện ngôn từ, nói thêm nửa ngày cũng không hết nhưng chốt lại ở một điểm là hết bao nhiêu giấy mực nữa vẫn không tách bạch được “nhớ là gì” và phân biệt “nhớ = miss” và “nhớ = memorize” không phải lúc nào cũng làm được dễ dàng. Bằng chứng là nữ ca sĩ Madonna nổi tiếng (và cả tai tiếng) lẫy lừng đã từng giọt vắn, giọt dài kể với báo chí rằng(lược dịch) “bạn ơi, làm sao quên được người đã từng cùng mình sánh vai vào nhà thờ làm lễ cưới. Đôi khi chỉ một cái áo cũ, một mùi hương cũng làm dậy lên nỗi nhớ”. Nhân vật được nhắc đến ở đây chính là Sean Penn (diễn viên Oscar với phim “I am Sam”), người chồng bạo lực đã ly dị của Madonna. Bạn thấy không, không dễ phân biệt và cũng không dễ quên chút nào. Và cứ thế, trong đời, ta còn bao lần phải nôn nao với nỗi nhớ, bao lần phải vắt kiệt tâm lực để nhớ ra một điều gì đó. Bạn và tôi còn phải khuấy động tâm tư bao lần nữa trước cuộc đời? Có những chuyện tưởng chừng đã vùi sâu dưới lớp bụi thời gian bỗng phút chốc hồi sinh như câu hát của nhạc sĩ họ Trịnh “tưởng rằng đã quên nhưng tim yếu mềm”. Ô, hóa ra chuyện nhớ là chuyện của con tim yếu mềm. Thế nhưng các khoa học gia bảo nhớ là một quá trình của não bộ cơ mà? Vâng, quả có thế thật nhưng cũng chính ở điểm mâu thuẫn này tôi tìm ra một bí quyết để nhớ khi làm việc. Khi ngồi làm phiên dịch, tôi không để “con tim yếu mềm” can thiệp vào công việc của não bộ. Não bộ có tới hàng trăm tỉ tế bào thần kinh như những ngăn nhớ nhưng một con người bình thường chỉ dùng đến vài phần trăm số tế bào này trong suốt cuộc đời mình. Đã thế, não bộ lại còn bận bịu với những giác quan khác nên nếu vừa nghe, vừa nhìn,vừa ngửi, vừa xúc chạm ,vừa suy nghĩ nữa thì ta sẽ quá bận rộn xử lý các nguồn thông tin khác nhau. Và nếu bạn nghe với sự hằn học khó chịu vì người nói kia nói quá dở, giọng nói quá nhỏ, hơi thở không thơm tho, cô chân dài kia xinh quá....thì chắc chắn bạn sẽ không nhớ được 1/10 những gì họ nói. Khi tôi lắng nghe trước khi dịch, tôi ngồi đó với tâm hồn trống rỗng, không thương không ghét, không phán đoán, không suy tư, không phê bình. Khi người nói chấm dứt, tôi tua ngược “đoạn băng” trong đầu mình và chuyển nội dung ghi trên đó sang ngôn ngữ đích. Tôi chỉ ghi chép các con số và từ khóa khi nghe, ngoài ra không ghi gì thêm. Vì thế, trí nhớ trong công việc này chỉ là một loại ngắn hạn, hầu như biến mất ngay sau khi câu dịch đã ra khỏi miệng. Kỷ lục của cá nhân tôi trong 7 năm làm việc với AOTS là nhớ và dịch được action plan của một học viên phát biểu liền tù tì trong 10 phút ( tiêu chuẩn là 3 phút nhưng bác ấy nhất định không ngừng dù thầy giáo đã nhấn chuông nhiều lần). Kỷ lục thứ hai “xác lập” tháng 10 năm 2008 tại Asian Folklore Symposium tổ chức tại thành phố Sendai, Bắc Nhật Bản khi tôi được yêu cầu dịch ngắn gọn 7 bài phát biểu của 7 giáo sư (mỗi người 2 phút tức tổng cộng 14 phút) còn lại đúng 1 phút 30 giây vì đội phiên dịch phải dịch tất cả sang 4 thứ tiếng khác nữa gồm Hàn, Trung, Thái, Anh. Kỷ lục này có lẽ nhiều năm sau nữa cũng khó có dịp lập lại...

Hy vọng bài “lan man ký” này giúp tôi trả được “nợ” về sự “nhớ”. Tết 2010 đã gần kề, người Nhật quanh đây đã về quê hết cả, phòng nghiên cứu ngày thường nhộn nhịp người nhưng giờ vắng lặng đến độ tôi có thể nghe thấy tiếng tích tắc của đồng hồ treo tường phòng bên. Kể từ mai tôi sẽ ngắt mình ra khỏi nhịp sống công nghiệp, ngắt khỏi mạng Net và cell phone, ngắt khỏi những nhộn nhịp Tết nhất của xứ người để thoải mái sống cho riêng mình, recharge cho những thử thách và cả hy vọng trong Năm Mới. Hẹn gặp lại một ngày không xa để nối dài thương nhớ.

Nagoya, 29 Dec., 2009

Nguyễn Anh Phong